W notce używam określenia „ludy turkijskie”, aby nie mylić ich z przypisanym do Anatolii współczesnym Turkami, spodkobiercami Imperium Ottomanskiego.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Ludy_tureckie

************

Kronika ruska odnotowała katastrofę z 1236 roku takimi słowy:
„Z  krain wschodnich przybyli do ziemi bułgarskiej bezbożni Tatarowie, zdobyli piękne miasto Bolgar i zabili wszystkich (płci męskiej - S.O.) , od starych po młodych, w tym także niemowlęta”.

Zacytowany fragment wywołał zamieszanie, bo oto  mieszkańców nazywa się Bułgarami, a najeźdźców – Tatarami. W kilka wieków później potomkowie przetrzebionych Bułgarów będą określani mianem tychże najeźdźców.

Logika wnioskowania, iż „przodkowie Bułgarów, to lud bułgarski” wydaje się oczywista, ale tylko pozornie. Nadwołżańscy Bułgarowie stanowili tylko jedno ze źródeł etnosu tatarskiego. W AD 922, czyli długie dziesięciolecia przed chrztem Rusi, członkowie  władczej elity konwertowali na islam, i akt ten stanowi jeden z  fundamentów tatarskiego paradygmatu historycznego. Miasto Bolgar położone nieopodal ujścia Kamy do Wołgi, na wschodnim brzegu tej drugiej, pełniło ówcześnie rolę ważnego ośrodka handlowego.

Ale kwestia jest bardziej skomplikowana. Nie przekazuje się w linii prostej genów stanowiących o odrębności „narodu” na podobieństwo nazwiska potomkom. Naród to mix bardzo wielu różnorakich elementów. W omawianym przykładzie do rdzenia bułgarskiego dołączyła szeroka warstwa ugrofińska, również nomadowie kipczaccy oraz, choć w mniejszym stopniu, Mongołowie. Tym samym określanie Tatarów  nadwołżańskich jako jedynych potomków Bułgarów jest podobnym uproszczeniem, co uznawanie Polaków za potomków wyłącznie zachodnich Polan (nadgoplańskich). A przecież i sami Bułgarowie nie stanowili etnicznego monolitu. Należeli bowiem do ogurskiej gałęzi ludów turkijskich, jakkolwiek dosyć wcześnie oddzielonej i z tego powodu wyraźnie różniącej się fonetyką od głównego nurtu „języka ogólnoturkijskiego”. Współcześnie jedynym zachowanym językiem z tej gałęzi  pozostał czuwaski, co oznacza, że jest on najbliższym językowym krewnym dawnych Bułgarów, a nie język tatarski. Bułgarzy ukształtowali się na stepach między dzisiejszym Kazachstanem a Północnym Kaukazem, wchłaniając grupy najróżniejszych koczowników. Późniejsze okoliczności wymusiły ruchy migracyjne, zapewne była to presja ludów zwanych Hunami, wygenerowana zmianami klimatycznymi w VII wieku nowej ery. Jedna z gałęzi Bułgarów dotarła aż nad Dunaj, gdzie zlała się z tamtejszymi Słowianami, co dało początek pierwszemu Królestwu Bułgarskiemu na Bałkanach. Pozostali przemieścili się na północ ku środkowej Wołdze i ulokowali się na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych (północ – południe oraz wschód  -  zachód). W tym miejscu ich państwo funkcjonowało jako ważny węzeł handlowy.

Badania paleogenetyczne szczątków w pozostałościach pochówków z początku XIV w., w mieście  Bolgar, które  przeprowadzono w pierwszym dziesięcioleciu XXI w. ukazały spodziewany mozaikowy obraz. Część szczątków wykazała genetyczne pokrewieństwo do przedstawicieli ludów ugrofińskich (rejon środkowego oraz północnego Przyuralja) oraz do Tatarów kazańskich. Inne zaś wskazały na domieszki zakaukaskie (irańskie) oraz ormiańskie i anatolijskie. Wszystko to razem oznacza to, iż w mieście Bolgar żyli kupcy-przesiedleńcy z odległych krain, i w którym stale mieszały się ludy i języki. Jak wiadomo p[ostulaty „czystości” etnicznej  zazwyczaj  stanowia  wytrych służący jakiejś  ideologii, ale nie mający pokrycia w realnej sytuacji. 

Przecież samo określenie  „Tatar” wywodzi się  z rejonów odległych od Wołgi i nie miało żadnego związku z mieszkańcami Bolgaru i jego okolic (Bułgarami). Co więcej, nawet nie pochodzi ono z rodziny turkijskich dialektów. Stare inskrypcje znad Orhonu z VIII wieku wspominają o „otuz tatar” (trzydziestu Tatarach) i „tokuz tatar” (dziewięciu Tatarach), tj. zgrupowaniach plemiennych, żyjących głównie na terenie dzisiejszej Mongolii. (Orhon -  rzeka w Mongolii o dł. 1124 km, prawy dopływ Selengi). Chińskie kroniki wspominają o „da-ta” – ludach stepu, koczownikach posługujących się obcym językiem. W dialektach rodziny języków turkijskich rdzeń tat  także oznacza ludy posługujące się innym językiem. Upraszczając, określenie tatar  pierwotnie oznaczało  „nie my”, „inni”, „obcy”.
Tatarzy byli jednym z plemion płaskowyżu mongolskiego, rywalizującym z plemieniem, z którego wywodził się Czyngis-chan, i który, jak wiadomo rywalizację tę wygrał. Dalej historia potoczyła się zwykłą koleją rzeczy, czyli nazwa przetrwała swoich nosicieli. I kiedy  tumeny mongolskie poczęły  docierać daleko „na zachód” do krain ruskich i europejskich, ich mieszkańcy  wszystkich najeźdźców zza Uralu i Bajkału nazywali Tatarami bez ich rozróżniania.
(tumen – oddział o liczebności ok. 10 tys. jeźdźców).

Franciszkanin Piano Carpini, (Giovanni da Pian del Carpine; 1182 – 1252), który dotarł na dwór chana w latach 40-ych XIII wieku, zatytułował swoją relację jednoznacznie: „Historia Mongołów, których nazywamy Tatarami” (Historia Mongalorum, quos nos Tartaros appellamus).
W Europie formę „Tatar”,  skojarzono, ze względu na podobieństwo brzmienia, z piekielnym Tartarem, zaś obraz „jeźdźców z czeluści piekielnych” utrwalił się na długie wieki.

W 1236 r. wojska Batu-chana (wnuka Czyngiz-chana)  i Subedeja zdobyły Bolgar. Nadwołżańskie państwo Bułgarów zostało włączone  w skład Złotej Ordy (ułus Dżuczi), rozciągającej się od Syberii po wybrzeża Morza Czarnego . Ocalała część ludności szybko wtopiła się w nową konfigurację. W Złotej Ordzie funkcjonowała nietypowa struktura zarządzania. Rządząca elita była mongolska, natomiast przeważająca większość ludności stanowili turkijscy Kipczakowie (Połowcy). Toteż mało liczebni zdobywcy szybko rozpłynęli się w kipczackiej masie. W XIV w. arabski urzędnik Ibn Fadlallah al-Omari zapisał, że „prawdziwi Tatarzy”, czyli Mongołowie, tak się wymieszali z Kipczakami, że po kilku pokoleniach nie można ich było odróżnić. Język mongolski ustąpił miejsca dialektom kipczackim, a   islam zosta panujac religią  za panowania chanów Berke i Ozbega (od poł. XIII w.  do połowy XIV w.). 
https://www.vostlit.info/Texts/rus16/al-Omari/text3.phtml?id=12548

Czyli nazwa przetrwała wszystko i wszystkich. Dla Europejczyków i Rusinów wasale Złotej Ordy byli bez różnicy uznawani za „Tatarów”, zarówno koczownicy ze stepów nadkaspijskich i kazachskich,
jak też prowadzący osiadły tryb życia potomkowie Bułgarów. Dlatego utożsamianie się z własną grupą plemienną czy religijną mogło funkcjonować w  środowisku lokalnym, ale Bułgar - mieszkaniec Kazania, dla wszystkich innych pozostawał „Tatarem”. I chociaż Złota Orda rozpadła się na chanaty, (najważniejsze: kazański, krymski, astrachański, syberyjski) nazwa „Tatarzy” znalazła powszechne zastosowanie dla praktycznie wszystkich islamskich etnosów turkijskich na całym jej dawnym obszarze.

Następnie sprawy w swoje ręce wzięła Moskwa (Wielkie Księstwo Moskiewskie), która swoją genezę oparła na zwycięstwie nad „tatarskim igem” (jarzmem)”, a wizerunek „dzikiego” Tatara zyskał rangę zasadniczego symbolu propagandowego. Po zdobyciu Kazania w 1552 r. i Astrachania w 1556 r. przez władców (wszech) Rusi, tamtejszych muzułmanów równiez nazwano Tatarami. Z kolei administracja carska w spisach ludności i dokumentach jako „Tatarów” rejestrowała wszystkich tego wyznania, w tym także np. górali z Kaukazu (potoczna nazwa  „Tatarzy kaukascy”).  Dopiero w czasach sowieckich, a dokładniej od lat 30-ych XX wieku wyodrębniono ich jako„Azerów”. (Oczywiście, w rejestrach zdarzały się niestandardowe adnotacje, zatem te same osoby mogły być zaliczone do „Tatarów”, a w innym rodzaju ewidencji do „muzułmanów”.

Na początku XX w. określenie „Tatar” wydawało się dostatecznie pojemne, skoro w jego ramach mieścili się muzułmanie o różnej historii, czyli  zarówno mieszkańcy Kazania, Krymu, Syberii, jak i Astrachania. Natomiast określenie „Bułgar” odnosiło się wyłącznie do rejonu środkowej Wołgi, pozostając etykietą jednej grupy i jednej genealogii. Pojawił się wszakże ruch reformatorski (dżadydzi), którego inicjatorzy chcieli „zeuropeizowania” wizerunku Tatara, jego unowocześnienia cywilizacyjnego na wzór zachodnioeuropejski, aczkolwiek przy zachowaniu nazwy „Tatar”. Ruch powstał z inicjatywy grupy intelektualistów „tatarskich” , żyjących na Zachodzie i pragnących zaprowadzić zachodnie tzw. standardy. Natrafili jednak na opór zdecydowanej większości ludności, nie rozumiejącej potrzeby wprowadzenia takich „nowości”, jak też  ortodoksyjnego muzułmańskiego duchowieństwa, które swoje znaczenie zbudowało na istniejącym status quo. Były to idee tzw. panturkizmu, czyli „alienacji” wyznających islam społeczności turkijskich drogą ich zeuropeizowania.

Rzecz jasna, bolszewicy rozstrzelali wszystkich działaczy tego ruchu jako kontrrewolucjonistów „skażonych Zachodem”, czyli  działających w jego interesie.  A gdy w  1920 r. powstała Tatarska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Sowiecka o określonych granicach i kompetencjach, sprawa wydała się zamknięta.

Odpryskiem nurtu „dżadyzmu” była ideologia, którą nazwano bułgaryzmem. Jej zwolennicy uważali, że skoro Tatarzy nadwołżańscy są bezpośrednimi spadkobiercami żyjących tam wcześniej Bułgarów, to wówczas  Złota Orda musi być uznana za  narzucony siłą  twór obcy.  W konsekwencji powinno się przywrócić dumne miano „Bułgar”, a  odrzucić sygnaturę „Tatar” wraz z całym bagażem negatywnych skojarzeń. Powyższy motyw można  zrozumieć. W rosyjskiej historiografii Tatar był postrzegany jako barbarzyński najeźdźca, natomiast Bułgar jako pokojowy kupiec i przedstawiciel wcześniejszej, wyższej  formy cywilizacji. Tak więc zmiana nazwy miała spowodować zmianę reputacji. W czasach sowieckich opcja „bułgarska”  była  „odgórnie” wspierana:  pokojowi Bułgarzy ideologicznie prezentowali się lepiej niż barbarzyńscy krwiożerczy  najeźdźcy. Jednak władze nie zdecydowały się na zmianę nazwy nadwołżańskiej republiki.

Pod koniec istnienia Związku Sowieckiego temat powrócił, a wtedy okazało się, że mieszkańcy Tatarstanu przywykli do swojego nazwy, a  co więcej,  sami już uważali się za Tatarów. Bułgarzy  zaś pozostali artefaktem historycznym do którego nie ma sensu powracać. Inicjatywa dla dokonania zmian okazała się mocno spóźniona. Zwyciężył zdroworozsądkowy kompromis.

---

tagi: tatarzy 

	stanislaw-orda
	7 czerwca 2026 12:47

4     708    9 zaloguj sie by polubić