Na wstępie drobna uwaga, a mianowicie w notce zamieściłem trochę linków (głównie, a może nawet wyłącznie są one  w jęz. rosyjskim, ale nie ma to większego znaczenia, gdyż chodzi o zawarte tam ilustracje. I to one są najważniejsze.

W połowie XX w. potęga broni jądrowej dała kilku krajom poczucie wyższości, a nawet wszechmocy. Eksplozje ładunków testowych o coraz większej sile regularnie wstrząsały planetą. Ówczesne mocarstwa jądrowe przeprowadziły w sumie ponad dwa tysiące tego rodzaju  testów. Z czasem wszyscy zaczęli rozumieć, że taki wyścig prowadzi do ślepego zaułka, ale zatrzymanie tej spirali absurdu wymagało bodźca otrzeźwiającego, czyli zdarzenia, które wskazałoby jednoznacznie, że ludzkość dotarła na krawędź przepaści. Tym sygnałem wywołującym ogólnoświatowy szok okazała się eksplozja najpotężniejszego urządzenia wybuchowego, jakie kiedykolwiek poddano testom. Była nim sowiecka bomba termojądrowa o mocy 50 megaton, która została zdetonowana na szóstym centralnym poligonie atomowym w archipelagu Nowa Ziemia (w strefie podbiegunowej na Oceanie Arktycznym), 30 października 1961 r.

Urządzenie to nazwane „Car Bomba”, a znane również  jako „Iwan” lub „Produkt 602” (Izdielie 602), a także „Kuzkina Mać” napełniało strachem również swoich projektantów, tak iż postanowili zmniejszyć do połowy moc jego ładunku w miejsce  zaprojektowanych wcześniej 100 megaton. Ale nawet przy radykalnym zmniejszeniu mocy, naukowcy nadal liczyli się z ryzykiem zainicjowania w atmosferze samopodtrzymującej się reakcji termojądrowej. Dlatego na wszelki wypadek zdecydowali się w ostatnim (trzecim) członie ładunku izotopy uranu zastąpić ołowiem.
[Kuzkina matka (Кузькинa мать/матерь) - idiomatyczne określenie dotyczące rodzaju kary.
(kuzka to ludowa nazwa rózgi, którą wymierzano karę niegrzecznym dzieciom, albo knuta w celu chłosty aplikowanej dorosłym z powodu grubszych wykroczeń). Fraza „вы увидите Kузькиной матерью” (wy uwiditie kuźkinoj matieriu) rozpropagowana została „w szerokim świecie” po tym, gdy sowiecki gensek Nikita Chruszczow w trakcie kłótni z dyplomatami USA na zgromadzeniu ONZ w 1959 r., użył jej w charakterze straszaka, czyli w znaczeniu „poczujecie siłę matczynej rózgi”. Chruszczow wiedział o budowie „Car-bomby”, a także o tym, że Związek Sowiecki opanował produkcję rakiet balistycznych dalekiego zasięgu (ICBM), które posiadły zdolność do osiągnięcia terytorium USA. Rakieta taka (R-7 „Siedmiorka”) mogła przenosić głowicę nuklearną na odległość do 8 000 km]
https://www.smartage.pl/r-7-semiorka-pierwszy-radziecki-miedzykontynentalny-pocisk-balistyczny/
Pomierzone przy eksplozji „Car Bomba” parametry techniczne były przerażające. Detonacja ładunku wytworzyła kulę ognia o promieniu ok. 4,6 kilometra. Promieniowanie cieplne było tak silne, że mogło spowodować oparzenia trzeciego stopnia w odległości ok.100 km od epicentrum. Wygenerowana fala sejsmiczna trzykrotnie obiegła kulę ziemską. Grzyb atomowy wzbił się na wysokość 67 km, czyli dotarł do mezosfery, a średnica jego czapy wyniosła 95 kilometrów.

Po doznanym szoku zdano sobie sprawę, że nadeszła pora na zakończenie w grze z atomem coraz bardziej niebezpiecznego wyścigu. Zaczęły się prace o zawarcie porozumienia w tej kwestii. W 1963 r. wszystkie państwa posiadające broń jądrową, jak też wiele państw nie posiadających jej, podpisały się pod Traktatem o Ograniczeniu Prób z Bronią Jądrową, które dotyczyło trzech środowisk, czyli prób w atmosferze, pod wodą i w przestrzeni kosmicznej. Jak z tego wynika pozostawiono furtkę do prowadzenia prób podziemnych.

Ale nie wszystkie kraje przestrzegały klauzul zawartych w tym traktacie. Np. Francja kontynuowała testy naziemne do 1974 r., a Chiny do 1980 r. Indie i Pakistan, które nie podpisały traktatu, ostatnie testy nuklearne przeprowadziły  w 1998 r. Korea Płn. również niezbyt przejmuje się zapisami traktatowymi. Są nawet podejrzenia, że wynajmuje innym  państwom swoje poligony do testowania takich ładunków. Niemniej, ogólnie rzecz biorąc, światowe gremia polityczno-militarne dotrzymały powściągliwości w tym przedmiocie.

Związek Sowiecki od lat 60-tych XX wieku szybko rozwijał program podziemnych eksplozji jądrowych (tzw. pokojowych -  PNE), deklarując jako ich cel potrzeby gospodarki narodowej. W byłym Związku Sowieckim przeprowadzono 124 tego rodzaju podziemne wybuchy - od eksploracji skorupy ziemskiej po stymulację wydobycia ropy naftowej i gazu.
Już 16 maja 1950 г. J. Stalin podpisał rozporządzenie „O naukowo-poszukiwawczych projektach i eksperymentach dla wykorzystania energii atomowej w celach pokojowych”, a pierwszy podziemny wybuch jądrowy przeprowadzony został 15 stycznia 1965 r. nа poligonie doświadczalnym w okolicach Semipałatyńska.
[2 -gi Państwowy Doświadczalny Poligon (tzw. Semipałatyński) znajdował się we wschodnim Kazachstanie (Kazachska Sowiecka Republika Socjalistyczna), na lewym brzegu rzeki Irtysz ok. 130 km na płd. zach. od miasta Semipałatyńsk (obecnie Semej) i zajmował obszar ponad 18 000 km kw. w ówczesnych obwodach karagandyńskim, pawłodarskim  i wschodniokazachstańskim. Centrum „dowodzenia” zlokalizowano w zamkniętym ośrodku - miejscowości Kurczatow. W latach od 1949 do 1991 przeprowadzono tu ok. 500 prób atomowych. Po zamknięciu poligonu wywieziono ponad 200 kg plutonu, którego nie zdążono wykorzystać]

Tajemnicą poliszynela pozostaje, że ekonomiczne racje dla przeprowadzania podziemnych eksplozji były naciągane, a jeśli nawet były takie, to niekoniecznie we wszystkich przypadkach posiadały znaczenie priorytetowe. Czyli podziemne detonacje ładunków atomowych służyły również dla potrzeb testowania unowocześnianego sukcesywnie potencjału militarnego. Tak czy owak, jako najlepsze miejsca dla podobnych testów, wyznaczano odległe i odludne rejony Syberii. Np. oprócz wspomnianego poligonu na archipelagu Nowa Ziemia był to Półwysep Tajmyr i jego okolica.

Na oficjalne zlecenie Ministerstwa Geologii Związku Sowieckiego dokonano tam trzech (lub czterech) podziemnych eksplozji jądrowych. Wg oficjalnej wersji stało się tak „w celu przeprowadzenia głębokich badań sejsmicznych skorupy ziemskiej dla szukania struktur zawierających złoża mineralne”. Ponadto, w warstwach soli kamiennej projektowano utworzenie kilku podziemnych zbiorników dla kondensatu gazowego. Np. okręg przemysłowy Norylska stale potrzebował dużych zapasów gazu ziemnego, aby podtrzymać dopływ źródła energii w razie awarii gazociągu. Eksplozje miały wytworzyć podziemne jamy, których ściany w wyniku olbrzymiej temperatury i ciśnienia przy aktywowaniu wybuchu zostałyby uszczelnione zeszkliwionym złomem skalnym.

Pierwsza podziemna eksplozja jądrowa w Tajmyrskim Okręgu Autonomicznym miała miejsce 29 września 1975 r. na północno-zachodnim brzegu jeziora Łama, w pobliżu przylądka Tonkij (Cienki). Ładunek o mocy 7,6 kilotony został zdetonowany na głębokości 830 metrów, czyli miał ok. połowę mocy bomby zrzuconej na Hiroszimę. Próba nosiła nazwę „Horyzont-3”, czyli była  trzecią z kolei w programie o tej nazwie. Łącznie w tym programie zostało przeprowadzonych 14 testów w subpolarnych regionach Rosji, od przyuralskiej Republiki Komi na zachodzie do ujścia rzeki Leny (Morze Łaptiewych). Druga eksplozja w Tajmyrze miała miejsce 26 lipca 1977 r., niemal w tym samym miejscu (szyb w odległości zaledwie 800 metrów od pierwszego), na głębokości 850 metrów. Jej moc odpowiadała 13 kilotonom, czyli była prawie dwukrotnie większa. Eksplozja nosiła nazwę Meteoryt-2 i była częścią innego programu testów przeprowadzanych na obszarze rozciągającym się od Buriacji (Zabajkale) do ujścia Jeniseju (Morze Karskie).

Ale gdy do takiej awarii doszło w styczniu 1979 r., już po utworzeniu dwóch komór jako zbiorników gazowych, Norylsk znalazł się na krawędzi kolapsu energetycznego i przez kilka dni był pozbawiony ogrzewania i musiał korzystać z innych źródeł zaopatrzenia. Żadna z komór nie mogła być wykorzystana zgodnie z przeznaczeniem, gdyż ich pojemność była zbyt mała dla potrzeb takiego monstrum jak miasto i kombinat górniczo-hutniczy w Norylsku (Nornikiel), wystarczała bowiem na pokrycie zaledwie jednodobowego zużycia. 
Trzecia próba, o nazwie Rift-3 miała miejsce 4 września 1982 r., w jednym z odwiertów złoża gazu kondensacyjnego (złoże Północno-Soleninskoje) w dorzeczu rzeki Miessojacha uchodzącej do Morza Karskiego, ok. 190 km na zachód od portu Dudinka. Próba została zakwalifikowana jako eksplozja na półwyspie Tajmyr, natomiast  faktycznie miała miejsce poza tym półwyspem, jakkolwiek w granicach administracyjnych Okręgu Tajmurskiego (jw.).
[Oprócz próby z serii Rift-3 (RF-3)  jest w tym samym rejonie wymieniana jeszcze próba „Kraton 2” (KR-2) w dacie 21 września 1978 r. o mocy 15 kiloton. Próbę przeprowadzono po wysiedleniu mieszkańców miejscowości Jermakowo. Nie dysponuję możliwościami zweryfikowania  tych danych]

Testy ​​przeprowadzono na dużej głębokości, a otwory wiertnicze zostały po detonacji dokładnie zaczopowane (zalane cementem). W takim przypadku produkty wybuchu pozostają uwięzione w masie skalnej, a także nie powstaje krater na powierzchni. Wszystkie eksplozje „tajmyrskie” zostały starannie zakamuflowane, a mieszkańcy Norylska nie byli niczego świadomi. Przeprowadzane badania dozymetryczne wykazały, że skażenie radioaktywne nie wydostało się na powierzchnię. Niemniej, konieczne jest regularne monitorowanie odwiertów i ich otoczenia. Okresy połowicznego rozpadu produktów radioaktywnych wytwarzanych podczas eksplozji są bardzo zróżnicowane, jako że  przy takich okazjach powstaje ponad 60 promieniotwórczych izotopów. Niektóre z nich stają się dla zdrowia nieszkodliwe np. po 30 latach, inne dopiero po latach 400. Z tego względu przeprowadzany jest monitoring takich miejsc (co 3 lub 5 lat).

Miejsce na północnozachodnim cyplu jeziora Łama, gdzie wykonano dwie podziemne próby jądrowe, znajduje się w północno-zachodniej części Kraju Krasnojarskiego syberyjskiej części Rosji, w odległości  ok. 120 km na wschód od miasta Norylsk. Jezioro jest tylko jednym z bardzo wielu w tym niezwykle atrakcyjnym geograficznie, ale zupełnie nieznanym regionie świata. Dalej na wschód jest już tylko Jakucja, Magadan (Kołyma), Czukotka i Kamczatka. Oraz Sachalin, Aleuty i Kuryle.

Region ten nazywa się Płaskowyż Putorana (Plateau Putorana), ale stosowane jest również określenie Góry Putorana i jest formacją geologiczną utworzoną przez potężne wylewy bazaltowej magmy, gdy ponad 200 milionów lat temu skorupa ziemska w tym miejscu popękała, a przez powstałe liczne szczeliny wylewała się na powierzchnię roztopiona lawa skalna i zestalała w kolejnych warstwach, każda o grubości kilkudziesięciu metrów, przeplatanych warstwami osadowymi.
Ok. 30 000 lat temu Płaskowyż Putorana wznosił się 1,7 km nad poziom morza, ale w ciągu długich tysiącleci warstwowa skorupa lawy bazaltowej i skał osadowych popękała, tworząc szczeliny często o głębokości nawet kilometra. Ponadto geolodzy twierdzą, że jest to wciąż rejon aktywnego górotworu, gdyż płaskowyż nadal się podnosi (o ok.11 mm rocznie). Ostatnie zlodowacenie odcisnęło również swój ślad. Ostre wierzchołki górskie zostały zdarte, szczyty wielu gór przybrały formę stołu, a inne zrobiły się łagodnie kuliste. Woda zapełniła w części powstałe szczeliny, tworząc długie i głębokie jeziora oraz liczne rzeki. I te czyste wody płaskowyżu stanowią najcenniejsze jego bogactwo, gdyż jest to region w całości niezamieszkały, jak też pozbawiony jakiejkolwiek działalności gospodarcze, zatem nic i nikt nie zanieczyszcza tutejszych wód.
Przy czym Płaskowyż Putorana to nie jest zapomniane, zagubione i trudne do odnalezienia w tajdze „zadupie (ściślej w tundrze, jako że w całości znajduje się za północnym kołem podbiegunowym), ale kraina zajmująca ok. 240-250 tys. km kw., czyli  odpowiada  terytorium o  rozmiarze współczesnej Rumunii albo Wielkiej Brytanii (tj. 80 procent powierzchni Polski).
[Ten bazaltowy płaskowyż w północno-zachodniej części Wyżyny Środkowosyberyjskiej, na południe od Półwyspu Tajmyr rozciąga się na północ od koła podbiegunowego do niemal 71 stopnia szer. geograf. północnej i od 88 st. do 101 st. dł. geogr. wschodniej, zajmując większą część prostokąta między rzeką Jenisej na zachodzie, rzeką Kotuj (w jej środkowym i dolnym biegu) na wschodzie, rzeką Cheta (w jej środkowym biegu) na północy i na płd. rzeką Dolna Tunguska. Ten górzysty region mierzy ponad 400 km dł. i ok. 600 km szer. Średnia wysokość szczytów wynosi 900 -1200 m npm. Głębokość rozwarstwienia gór osiąga 1500 m, choć typowy zakres wysokości względnej to 800 -1000 m. Najwyższym punktem płaskowyżu jest góra Kamień (1701 m).
https://sportishka.com/turizm/15531-gora-kamen-na-plato-putorana.html
Tunguzi – dawniejsza nazwa ludu Ewenków, zamieszkałych głównie na terenie Jakucji;
tunguz  - to tatarskie określenie ludzi mających w jadłospisie wieprzowinę; potocznie „świnia”.
Po przyjęciu islamu Tatarzy nazywali tak swoich nieislamskich sąsiadów]
https://perito.media/posts/plato-putorana

Płaskowyż Putorana posiada gęstą sieć szybko płynących rzeczek i strumieni oraz dużą liczbę małych jezior, czyli zbiorników wodnych o powolnej wymianie wody. Ponadto znajduje się tu wiele jezior dużych, przy czym najgłębszych i najdłuższych na obszarze Rosji (poza jeziorem Bajkał w Buriacji 
i jeziorem Teleckim na Ałtaju). Najdłuższą i najbardziej meandrującą rzeką, mającą źródła na płaskowyżu, jest Kurejka (dł. 888 km), prawy dopływ Jenisieju. Wypływa w kierunku północnym, potem skręca na zachód.

Znajduje się tutaj ponad 25 000 jezior, które zajmują około 10% powierzchni płaskowyżu. Najdłuższe (ponad 100 km) i najgłębsze (do 420 m) jeziora powstały w rozległych szczelinach bazaltowych. Wystepują najczęściej w zachodniej i południowej części płaskowyżu. Jeziora te przypominają norweskie fiordy.  Wody jezior na płaskowyżu tworzą łącznie drugi co do wielkości (po jeziorze Bajkał) zbiornik słodkowodny w Rosji.

Dużych jezior o powierzchni powyżej 100 km kw. jest osiem, ponadto 10 jezior o pow. od 51 do 100 km kw; 12 jezior  - od 21 do 50 km  kw.; 16 jezior o pow. od 6,1 do 20 km kw.; 56 jezior o pow. od 1,1 do 6 km kw.; 9415 jezior o powierzchni od 0,2 do 1 km kw.  oraz ponad 9000 jezior o pow. poniżej  0,2 km kw. Problem w tym, iż publikacje podają różniące się wielkościami dane, nawet w przypadku  największych jezior.  Niemniej „rząd wielkości” wydaje się być zachowany. Zdecydowałem się na dane zawarte w Aneksie, do których załączyłem namiary na ich źródło, czyli stosowny link. (vide: ANEKS).

https://photogeographic.ru/plato-putorana

Warto odpowiedzieć na pytanie dlaczego do atomowych testów wybrano jezioro Łama, nie największe i nie najgłębsze. Zdecydowała jego dostępność (płaski brzeg i możliwość dotarcia drogą wodną lub po lodzie oraz względna bliskość od miasta Norylsk. Płaski teren zachodniego brzegu tego jeziora stwarzał dogodne lądowisko dla helikopterów, którymi dostarczono potrzebny sprzęt i materiały do testów, a potem  tą samą drogą wywieziono. Po pomiarach efektów z pierwszych dwóch prób podziemnych okazało się, że dla zapewnienie rezerwowych zbiorników gazu o planowanej pojemności konieczne byłoby przeprowadzenie znacznie większej ilości podobnych wybuchów, co po pierwsze byłoby bardzo kosztowne, a po drugie naruszałoby stabilność górotworu i mogłoby spowodować zmianę, a bardziej zdewastowanie struktury hydrologicznej w tym rejonie, ponadto z niemożliwym do oszacowania stopniem ryzyka. Kalkulacja kosztowa dowodziła, że znacznie taniej będzie zbudować dodatkowe gazociągi do Norylska i jego kompleksu przemysłowego, przy czym ich serwisowanie było również znacznie mniej skomplikowane i tańsze. Z tego powodu zostały zaniechane projekty wytwarzania podziemnych komór powybuchowych z przeznaczeniem na zbiorniki skondensowanego gazu.
W efekcie Norylsk zaopatrywany jest przez wystarczającą ilość nitek gazociągów, z czego część z nich stanowi pulę rezerwową (bowiem stale podlegają remontowi, np. trzeba usuwać oblodzenia, aby nie przełamały instalacji, a na ten czas poszczególne nitki podlegają wyłączeniu z eksploatacji). Jest to konieczność także z powodu, iż nitki gazociągów zostały poprowadzone po terenach wiecznej zmarzliny, która „pracuje”, tj. zamarza i częściowo odmarza, nawet do głębokości 2  metrów, a ostatnio sporo więcej, co powoduje, iż konstrukcje zbudowane na takim podłożu podlegają naprężeniom, które  je uszkadzają.

https://putorana360.ru/

https://www.youtube.com/watch?v=hOn73M0EiCs   (film)

15 grudnia 1988 r. został utworzony Rezerwat Przyrody Putorana. Całkowita powierzchnia rezerwatu wynosi ok.1,9 miliona hektarów, Oznacza to, że obszar rezerwatu nie przekracza 8 procent powierzchni płaskowyżu.

https://anpash.ru/tag/plato-putorana/

ANEKS

Podstawowe dane dla kilku wybranych największych jezior na Płaskowyżu Putorana

Łama
pow.   -  460 km kw;  dł.  -  82 km;  max. szer. – 10 km;  max. głębokość -  254 m;
https://www.youtube.com/watch?v=CMDyslijjrI

Chantajskie
pow.   -  560 km kw.;  dł.  - 110 km;  szer. 1,0  - 18 km; max. głębokość  -  420 m;

Kieta
pow.  -  365 km kw.; dł.  -  94 km;  szer. 1,0 - 13 km;  max. głębokość  -  180 m;

Ajan
pow.  -  ok. 100 km kw.; dł.  -  56  km;  szer.  -  0,7 -3,2 km;  max. głęb.  ok. -  240 m;

Diupkun
pow.  -  ok. 112 km kw.;  dł.  -  133 km;  szer.  0,3 -  5 km;  max. głęb.  -  ok. 200 m;

Psie (Sobaczie)
pow.  -  ok. 100 km kw.;  dł.  -  46 km;  szer.  1,0 - 3,8 km;  max. głęb.  -  ok. 160 m;

Wiwi
pow.  -  230 km kw.;  dł.  -  88 km;  max. szer.  -  5,5 km;  max. głęb.  -  190 m;

Głębokie
pow.  -  136 km kw.;  dł.  -  45 km; szer.:  1,5 – 6,0 km;   max. głęb.  -  185 m;

https://rgo.ru/activity/redaction/articles/russkie-fordy-tektonicheskie-ozyera-plato-putorana/

Oprócz jezior na Putoranie są również piękne krajobrazowo rzeki, wodospady i góry. Jest także flora i fauna, nie wspominając o osobliwościach klimatu. No, ale wówczas notka miałaby co najmniej trzy razy większą objętość i zanudziłaby najbardziej odpornych czytelników. Dlatego zainteresowanych odsyłam do zamieszczonych linków.

*********

Wykaz wszystkich moich notek na portalu "Szkoła Nawigatorów" pod linkiem:
https://stanislaw-orda.szkolanawigatorow.pl/troche-prywaty

 

 

 

 

 

 

---

tagi: krajobrazy syberii 

	stanislaw-orda
	24 lipca 2026 22:42

15     951    7 zaloguj sie by polubić