Tym razem zamieszczam fragmenty wspomnień polskiego dyplomaty z 1923 roku. Autorem
jest Jan Wszelaki, zaś opublikowano je  na łamach „Wiadomości” londyńskich w numerze 716/717 z 1959 r.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Wszelaki

Opuszczone fragmenty oznaczyłem jako (…), natomiast dodałem dopiski w nawiasach kwadratowych [,,,] oraz linki. Pominięte partie zawierają różne ciekawostki i smaczki ukazujące kaukaskie realia epoki NEP-u,

lecz gdyby zamieścić tekst w całości, wówczas notka byłaby co najmniej czterokrotnie bardziej obszerna.

Oto wybrane fragmenty (z bardzo drobnymi i sporadycznymi moderacjami stylistycznymi)

(…)
Wczesną wiosną 1923 r. wysłano mnie na rokowania handlowe z rządem sowieckim. Z góry przewidywałem, że nic z tych przedwczesnych rozmów nie wyjdzie dla względów rzeczowych, 
i formalno-prawnych, ale huty zagłębia dąbrowskiego chciały powrócić do używania rud krzyworoskich i nikopolskich, do których ich wielkie piece były przystosowane. Rozmowy przeciągnęły się dwa miesiące, i jeszcze raz były odroczone o kilka tygodni. Chciałem wracać do Warszawy, gdy charge d’affaires Roman Knoll zaproponował mi wyjazd na Kaukaz, wyjazd którego potrzeba stawała się coraz bardziej pilna.
- Wolałbym aby to właśnie pan wyjaśnił tę sprawę, a nie moi panowie z poselstwa, którzy zresztą, powiem panu otwarcie, nie kwapią się do tej misji. Po powrocie do Warszawy dopilnuje pan tego co tam należy zrobić przed rozmowami w Narkomindiele.
[Narkomindieł  -  Narodowy Komisariat Inostrannych Dieł;  w latach 1917–1946 sowiecki odpowiednik ministerstwa spraw zagranicznych]

Nie daję panu instrukcji, poza tym że należy się posługiwać systemem D.  Nie takie już rzeczy, drogi panie Janie, załatwialiśmy z panem w Rosji przed rewolucją i po niej. Teraz jest łatwiej. bo jest mniej podniecona atmosfera, a GPU jeszcze wszystkiego nie ma w ręku.
https://pl.wikipedia.org/wiki/GPU_(policja_polityczna)
Jeśli pan nie da się sprowokować  -  pan wie, przygodne znajomości, zwłaszcza damskie, i tak dalej  -  wszystko uda się jak najlepiej. Chodzi o dobrą sprawę, a poza tym zrobi pan sobie reputację w Warszawie, która się na tę misję godzi. Tak więc modna w tych latach formułka systemu „D”, czyli „débrouillez-vous", miała być jedynym moim wiatykiem w sytuacji, która była zagmatwana.
[débrouillez-vous;  radź sobie sam jak tylko potrafisz; czyli użyj wszelkich możliwych sposobów, aby osiągnąć cel]
W 1919 r. rząd polski uznał de iure trzy kaukaskie republiki demokratyczne i wysłał do nich jako posła Tytusa Filipowicza.  W kwietniu 1920 r. Sowiety obaliły rząd Azerbejdżanu, w grudniu tegoż roku rząd Armenii, a w trzy dni po traktacie ryskim  -  międzynarodowo uznany rząd Gruzji. Traktat pokojowy nie był zawarty ze Związkiem Republik Sowieckich, który powstał dopiero jesienią 1923 r., ale z Rosją, Ukrainą i Białorusią. Federacja Zakaukaska  -  przejściowy twór polityczny  -  nie była nim objęta i, formalnie rzecz biorąc, mogła wciąż być w stanie wojny z Polską, gdyż jej czynnik składowy, rząd sowiecki w Baku, jakoby wojnę Polsce wypowiedział latem 1920 r. Filipowicza odesłano jesienią tego roku do Rygi z więzienia na Łubiance i nawet przyjęto jako pierwszego chargé d’affaires w Moskwie. Ale zagadnienie Polaków na Kaukazie pozostawało nierozstrzygnięte.

Z listów błagających o pomoc przy wyjeździe nie bardzo było wiadomo, ilu ich tam zostało
z przedwojennych kilku czy może kilkunastu tysięcy i co się z nimi dzieje. Taka ewidencja była niezbędną przesłanką wszystkich rozmów na ten temat, prowadzących do tego,  by powszechna umowa repatriacyjna mogła być rozciągnięta na trzy dalekie republiki. Masowa repatriacja była nie do pomyślenia bez współdziałania władz sowieckich.

Rzecz była niesporna tylko z pozoru i nie do załatwienia Moskwie, jak to wynikało z wszelkich poszlak. Narkomindieł, poproszony o zgodę na wyjazd dyplomaty polskiego na Kaukaz, zapewne nie udzieliłby go bez pytania partii. Partia z kolei nic istotnego dotyczącego Kaukazu nie przesądzała bez powiadomienia Stalina, który uchodził za niezwykle podejrzliwego.
(Radca poselstwa Kazimierz Wyszyński wyrażał opinię, że po spodziewanej śmierci Lenina Stalin wyrżnie konkurentów i będzie rządził sam, natomiast znawcy pośród dyplomatów i dziennikarzy zagranicznych myśl tę uznawali za niedorzeczną, no bo przecież Zinowiew i Kamieniew, i Rykow, a przede wszystkim Trocki. …).

Nie było innego wyjścia niż jechać bez pozwolenia i, w granicach możliwości, poza wiadomością władz. Podróż powinna była przejść bez komplikacji, ale była szansa, powiedzmy jedna na dwadzieścia, że emisariusz będzie wzięty za szpiega i trafi do więzienia, i jedna na tysiąc, że z tej podróży nie wróci: komuniści kaukascy byli znani z temperamentu i samowoli. Perspektywa trafienia w ich ręce odstraszała moich kolegów. Ale ja czułem się w Rosji jak w domu, miałem pociąg do przygód, daleko mi było jeszcze do trzydziestki.
(…)

Hotel „Bristol” w Piatigorsku był ograbiony do cna przez wojska białe i czerwone i niemal, jak zresztą całe miasto, pusty. W pokoju nie można było otworzyć okna, zgasić żarówki na suficie, dokręcić kurka w umywalce, na łóżku nie było kołdry ani poduszki, zamiast prześcieradeł  były dwie serwety restauracyjne ze starymi plamami od czerwonego wina. Pluskiew natomiast nie było, widocznie wymarły z głodu.
https://www.tripadvisor.com/Hotel_Review-g298534-d2342754-Reviews-Hotel_Bristol-Pyatigorsk_Stavropol_Krai_North_Caucasian_District.html
Płowowłosy posługacz wyglądał po naszemu. Zagadałem doń po polsku, odpowiedział łamaną polszczyzną.
-  Ja Litwin, panie. Na imię mi Bronas. Ojciec był za ogrodnika u polskiego pana we dworze.
-  Zacytował znane nazwisko.  -  Ruskie nas wywieźli podczas wojny, rodzice wrócili do kraju,
a mnie zabrali do krasnej armii i teraz mówią, że ja ruski grażdanin. Panie, ja tu nie chcę żyć
u nich, na Litwie lepsi ludzie.
Były czerwonogwardzista wybuchł płaczem. Przyrzekłem mu, że w Moskwie wstawię się za nim u posła litewskiego i zyskałem w nim Piętaszka palącego się do usług. Wystarał się o poduszkę, pucował buty do glancu, powiedział gdzie w opustoszałym mieście można coś zjeść, a przede wszystkim gdzie można próbować wymienić pieniądze.
(…)

W dniu wyjazdu pociąg do Mineralnych Wód odchodził koło południa.
(…)

Na drugi dzień zajechałem do Tyflisu. Na peronie stała grupa mężczyzn wyglądających trochę inaczej od innych. (…)  Ruszyli ku mnie ławą.
[Tyflis – Tbilisi;  stolica Gruzji. W latach 1845 – 1936 nosiła nazwę Tyflis]
-  Grażdanin Wszelaki? (…) Polak z Warszawy! My tu takiego od czasu pana Filipowicza nie widzieli. Witamy, witamy w grodzie św. Dawida!
(…)
- O hotelu mowy nie ma, posłane dla pana u nas w salonie, żona czeka z kolacją. O sprawach będziemy radzili jutro. Załadowali mnie w dorożkę z baldachimem, woźnica krzyknął na konia.
(…)

Rodzina prezesa nieoficjalnego i nie znanego władzom związku Polaków na Zakaukaziu składała się z państwa domu i dwóch młodziutkich panienek. (…) Panu sędziemu, który był tęgi prawnik od spraw karnych, udało się utrzymać przedwojenne stanowisko i mieszkanie; tryb życia był niższy, ale znośny. Zasiedliśmy za stołem jadalnym, jedliśmy dania gruzińskie, (…) piliśmy kachetyńskie, łagodnie i nieporządnie rozmawialiśmy o wszystkim, oni o Kaukazie, jak to wszystko się stało i teraz jest, ja o Warszawie i Polsce, których gospodarze prawie nie znali – córki ich urodziły się w Tyflisie.
(…)

Następnego dnia w kilka osób zrobiliśmy przegląd i bilans sytuacji. Ilu Polaków zostało na Zakaukaziu, trudno było wiedzieć. Wielu wyjechało w różnych kierunkach, do Rosji, do Turcji, do Persji z Anglikami z Baku. Znaczny procent tych ludzi był już w Polsce. Ofiar rewolucji było  trochę w Azerbejdżanie i w Armenii, mniej w Gruzji, gdzie chroniła ich powszechna sympatia do Polski. Trochę było po więzieniach. Ewidencja pozostałych po większych miastach była bardziej kompletna. Wcale to nie znaczyło aby wszyscy chcieli wracać  -  odwrotnie takich była mniejszość. Diaspora polska na Zakaukaziu była czysto miejska, obejmowała sporo zasiedziałych urzędników, nauczycielek i ludzi wolnych zawodów. W przeciwieństwie do zagłębia donieckiego czy Leningradu mało było proletariatu fabrycznego. Większość składała się z rzemieślników oraz małych lub średnich przedsiębiorców. Ci ludzie nie zostali szczególnie dotknięci w czasach komunizmu wojennego, który właściwie ominął Zakaukazie, mieli domy i inne formy własności, i chcieli wierzyć, że NEP jest zjawiskiem stałym, że wystarczy nie mieszać się do polityki, a wtedy nic złego się nie stanie.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Nowa_Polityka_Ekonomiczna
Ponadto było dużo małżeństw mieszanych, a jeszcze więcej osób na pograniczu dwóch, a nawet trzech świadomości narodowych, których nic nie ciągnęło do dalekiej, na ogół nieznanej Polski, kraju bez wina i ponoć bez słońca. Było również trochę działaczy komunistycznych i poputczików, którym powodziło się względnie dobrze.
https://sjp.pwn.pl/slowniki/poputczik.html

Słuchałem i byłem proszony o radę: wracać czy nie wracać. Byłem zdania  -  był to osobisty i być może mylny pogląd  -  że NEP jest stanem przejściowym, ale nie na powrotnej drodze do demokracji czy nowej wojny domowej, tylko do dyktatury pogłębiającej rewolucję społeczną.  Lenin, według pogłosek, miał atak paralityczny; póki żyje, trwa stan status quo. Po jego śmierci wszystko się ruszy. A w Polsce? (…).
W Polsce w 1923 roku nie było rozkosznie: marka lecąca na zbity łeb, niezdrowa koniunktura inflacyjna, dobra dla nielicznych, a rujnująca mnóstwo innych, podniecenie i agitacja po miastach jednego i drugiego i trzeciego typu, dziesiąty już rząd od wypędzenia Niemców, brak mieszkań. Przedwiośnie, ale przed jaka wiosną? Naturalnie, będzie lepiej, ale kiedy?

Powiedziałem tym panom, że każdy musi decydować za siebie. Chcecie dzieci wychować na Polaków, wracajcie, jeśli nie, to nie. Do powrotu daleko, kwestie te są jeszcze wyjaśniane. Nawet w przypadku formalnej rejestracji, zgłaszający może się rozmyślić. Chodzi bowiem o to, aby strona polska wiedziała ile rodzin faktycznie sposobi się do wyjazdu. Na to pytanie już była gotowa odpowiedź, gdyż ci panowie zbadali rzecz wcześniej. Tyle to a tyle w Tyflisie, w Batumi, w Baku, tyle w Erewaniu, Poti i Suchumi, tyle w Kutaisi i Achalciche, w sumie tyle i tyle. Księża muszą zostać na posterunku.
(…)
Misja była wykonana, do Baku nie było już po co jechać i mogłem wracać wprost do Moskwy.
(…)

W przedziale sypialnym byłem sam, (…) po wyjeździe z granic Federacji Zakaukaskiej nie trzeba było tak dalece mieć się na baczności. Ale w Mineralnych Wodach miał dosiąść pasażer jadący także do Moskwy.
(…)

Żołnierz wniósł skórzaną walizkę i neseser. W drzwiach ukazał się mężczyzna w średnim wieku,
z krótko przystrzyżonymi włosami, w okularach, w długim szyneli i z książką w ręku. Coś jak Pierre Bezuchow w zachodnim wydaniu, nierosyjskie rysy twarzy. Zapachniało od niego podniecającą mieszaniną szuwaksu, samodziałowej wełny płaszcza, końskiego potu i wody kolońskiej.
[Piotr Bezuchow  -  główny bohater epopei „Wojna i pokój” autorstwa Lwa Tołstoja]
 Po asie karowym jego dystynkcji rozpoznałem generała brygady. Rozpakował się, wyjął parę książek, widać było że niemieckich, podał mi jeszcze inną.
[as karowy – wówczas czerwony haftowany romb]
-  Na Kaukazie zawsze miło jeszcze raz przeczytać Lermontowa i Tołstoja. Widzę, że nie macie nic do czytania, może to was zabawi.

Otworzyłem „Hadżi-Murata” i zagłębiliśmy się w lekturze. Pociąg zjeżdżał na równinę Kubania.
Zaczęliśmy po trosze rozmawiać o obojętnych rzeczach, że chłodno na tę porę  roku, że Tołstoj uważał  „Hadżi-Murata” za swoją najlepszą książkę, że w tyle lat po wojnie domowej pociągi mogłyby być szybsze. Oficer zdjął okulary, bez nich wyglądał na Europejczyka.

Podtrzymując rozmowę, zastanawiałem się kim mógł być przed rewolucją. Czterdzieści kilka lat,
trzydzieści kilka latem 1914 roku, blisko czterdziestki w „Październiku”. (…)
Dobre, powściągliwe maniery, porządnie utrzymane paznokcie, czyta w obcym języku, słownictwo intelektualisty, poprawna wymowa bez drażniącej petersburskiej pseudoeleganckiej afektacji. Oficer sztabowy  -  to jasne, najprędzej przedwojenny zawodowiec w służbie rewolucji  -  było takich niemało.  Może wykładowca w akademii sztabu generalnego?
(…)

W pewnej chwili generał podniósł się i stanął na pół-baczność.
-  Nam długo jeszcze jechać razem. Pozwólcie przedstawić się:  komendant brygady Suchorżewskij, wracam z urlopu do Moskwy.
-  Taki a taki, wracam z podróży „po diełam repatriacji polskich grażdan”.
Podaliśmy sobie ręce, z lekka stuknęliśmy obcasami. Styl generalskiego przywitania wydał mi się raczej niemiecki niż rosyjski.
-  Tak ja i słyszę, że wy Polak. Inni nie rozbiorą, co to za akcent, a ja słyszę. Ale po synaksie nie widać, że wy Polak, może rodzina u was w Rosji?
-  Nie, nie mam rodziny w Rosji, ale uczyłem się w Moskwie, dobrze mnie uczyli, widziałem obie rewolucje [tj. lutowa i październikowa w 1917 r.]. Pracuję jako spec od repatriacji, która jeszcze nie jest skończona: ludzie powinni wrócić do siebie.

Generał był wnukiem powstańca, zesłanego w sołdaty na północny Kaukaz, ojciec był jeszcze „Polak i katolik”, matka Rosjanka.
-  Ja trochę umiem po polsku, jak pan słyszy. W domu było trochę książek, ojciec nauczył czytać.
Mickiewicz, Kraszewski, Sienkiewicz. Jak umarł, mnie było dwanaście lat, matka wyrzuciła na śmiecie. Trochę pamiętam. „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu”…*
[*Początek sonetu „Stepy akermańskie”  Adama Mickiewicza z cyklu „Sonety krymskie”]
Przeszedł z powrotem na rosyjski.
-  Żeromskiego, Sieroszewskiego czytałem w przekładzie, dobrze piszą. A Prżibyszewskij jeszcze głupszy dekadent od naszych. Kursantki, oficerskie żony za nim szalały. To dawno temu, przed waszym czasem.  Ale ja ruski człowiek, rossijskij patriot.

Po obiedzie generał zagrał w otwarte karty.
-  Nie udawajcie, proszę was, że wy mały repatriacyjny czynownik. Wy politycznie wykształcony znawca Rosji, dipłomat. Ja też politycznie wykształcony wojskowy. Możemy rozmawiać o sprawach ważniejszych od literatury. Cześć mam prosić was na kolację wieczorem, wy u nas gość, wam się to należy od rosyjskiego sputnika.
(…)

Do Rostowa na Donem było wiele godzin jazdy. Generał rozpoczął od tego, że dziwi się, jak oświeceni pułkownicy Matuszewski i Miedziński mogą się tak dalece mylić w artykułach ogłoszonych w polskich wydawnictwach wojskowych.
-  Polacy  -  mówił  -  i w ogóle Europejczycy nie rozumieją rewolucji rosyjskiej, nie doceniają jej, wprowadzają siebie w błąd. (…)  Nie należy spekulować na kontrrewolucję w Rosji, ani na to, że rozpadnie się na części składowe jak sześć lat temu. W Rosji nie ma i nie może być zorganizowanej opozycji, siły odśrodkowe są słabsze od dośrodkowych. Rząd sowiecki zostanie przy władzy i wykona program budowy państwa nowego typu. To socjalistyczne państwo będzie oświecone i potężne, za pokolenie lub dwa najpotężniejsza dzierżawa na świecie.  Elementy tej przyszłości są „na lico”. Tu, na Kubaniu, plon pszenicy może być cztery razy wyższy niż jest, w ziemi rosyjskiej drzemią nieprzeliczone bogactwa. Ludzi u nas mrowie, naród utalentowany, wytrwały, cierpliwy, jeszcze dziki i ciemny, ale uczyć się chce, my go nauczymy. Będą błędy, bo to pierwszy raz w historii powstaje naukowo zorganizowane społeczeństwo, dużo ludzi jeszcze się zmarnuje. Ale – powiadam wam – za trzydzieści lat – sami zobaczycie. Ja nie dlatego w to wierzę, że jestem w partii, ale jestem w partii dlatego, że w to wierzę. Gdybym nie wierzył, zgłosiłbym się do waszej komisji i powiedział:  „Oto tu ja, Suchorzewski, szlachcic gierbu Zaręba, my z guberni kaliskiej, chcę wrócić do ojczyzny.”

Nie takich wy przyjmowali: u mnie koledzy byli, jacy oni tam Polacy, a teraz oni u was majorami, pułkownikami służą. Ale Polska mała, ciasna, dyscypliny u was nie ma, dlatego was bili. Nas też bili, ale my teraz bezpieczni, a Polsza zagrożona. Szkoda, u mnie sympatia dla Polaków.
(…)
Późnym wieczorem pociąg dotarł do Rostowa nad Donem. Wagon restauracyjny prawie opustoszał.  Stary kelner podał omszałą butelkę „Montrachet”, domyśliłem się, że w tej sprawie generał telegrafował do Rostowa, aby mieć ją zamiast sikacza kolejowego.
[Montrachet  - to winnica objęta kontrola pochodzenia  (Appelation d'origine controlee - AOC)
i Grand Cru, produkująca białe wino Chardonnay w podregionie Cote de Beaune w  Burgundii. Rozciąga się na granicy między dwiema gminami Chassagne-Montrachet i Puligny-Montrachet.
i produkuje to, co wielu uważa za najlepsze wytrawne białe wino na świecie. Otaczają ją cztery inne winnice Grand Cru, z których wszystkie mają w nazwie „Montrachet”. Sam Montrachet jest powszechnie uważany za lepszy od czterech sąsiadujących winnic Grand Cru, co znajduje odzwierciedlenie w jego wyższej cenie.]
Wino smakowało migdałami, generał zaś perorował dalej.
- My z wami na próżno wojowali, mogli tego uniknąć. Wy na próżno chodzili do Kijowa, my także pod Warszawę. Ale my się więcej nauczyli z tej wojny od was, bo wy teraz jesteście zadowoleni z waszej armii, na laurach siedzicie, a my sobie powiedzieli: Japoncy, Germancy, Polaki nas biją od piętnastu lat, ale to już ostatni raz. Rosja już żadnej wojny nie przegra.
(…)

- Ja szanuję patriotów, generale, i nie kwestionuję waszej wiary. Ja też wierzę, ale nie w nieunikniony, przewidywalny bieg historii, tylko w obowiązek.

Kiedy byłem wyrostkiem, guwernantka była u nas w Warszawie, Mademoiselle  Eugénie, mądra kobieta, zakonnicą potem została. Jak wyjeżdżała od nas do klasztoru, powiedziała mi, że Wilhelm Orański, mimo iż kalwin i z katolikami wojował, kierował się zasadą, która mogłaby do katechizmu trafić. Oprócz tego, jest to najpiękniejsze zdanie napisane po francusku, chociaż przez Holendra. „Zapamiętaj je na całe życie Jean, oto spadek po mnie”, tak mi mówiła.
-  Pan rozumie po francusku?
Generał skinął głową.
-  Il n'est point besoin  d'espérer  pour entreprendre ni de réussir  pour persévérer.
[Nie trzeba mieć nadziei, aby próbowć, ani odnieść sukcesu, aby wytrwać]
-  Jak pan myśli, dobra zasada?  Nieudolnie staram się jej sprostać.
-  Romantyczna zasada, dobra dla słabych, dla mniejszości. Mocarstwa jej nie potrzebują, dla
    nich najważniejszy naukowy rachunek.
- To jest zasada przedromantyczna. Wilhelm Milczący żył w XVI wieku. (…). Gdyby Polacy kierowali się tylko rachunkiem to już dawno by ich nie było, i stu innych narodów, same tylko Lewiatany i wojny między nimi bez przerwy.
(…)

Poszliśmy spać w milczeniu. Długo nie mogłem zasnąć, wiedząc że generał miał więcej racji w swoich wywodach, niż chciałem mu to przyznać: obudzona Rosja mogła stać się potęgą większą niż kiedykolwiek za cara.

Rano Suchorzewski ściskał mi dłoń żelazną prawicą.
-  Ja tak pomyślał nocą, że dobrze wychowani ludzie zawsze porządnie mogą się rozmówić.    Ot, co było dobrego przy dawnym reżymie. A teraz …
(…)

Po powrocie do Warszawy wspomniałem, że miałem interesującą rozmowę z kombrygiem Suchorzewskim. W ewidencji sztabu głównego nie było takiego nazwiska. Ambarasujące: albo oni czegoś nie wiedzą, co powinni, albo wychodzi, że ja coś podełgałem.
-  A skąd pan wie, że on tak się naprawdę nazywa?
-  No jakże, umiał po polsku, mówił że herbu Zaremba z kaliskiej szlachty.

Zatelefonowali gdzieś i po paru minutach przyszła odpowiedź. Zgadzało się, Suchorzewscy herbu Zaremba, stara poznańska szlachta, przenieśli się potem w kaliskie.
(…)

Nikt już potem nie słyszał  o generale Suchorzewskim. Ktokolwiek stale lub okazyjnie używał tego nazwiska najpewniej zginął w którejś z kolejnych czystek. Ten „rossijskij patriot”  był zbyt europejski, aby nie zapłacić za to głową.

***************

Wykaz wszystkich moich notek na portalu "Szkoła Nawigatorów" pod linkiem:
https://stanislaw-orda.szkolanawigatorow.pl/troche-prywaty

 

.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

---

tagi: rosja 

	stanislaw-orda
	30 maja 2026 21:28

85     1496    11 zaloguj sie by polubić